Regulacja osady sukienniczej "Nowe Miasto" 1823

fragm: Nowy Rynek Fragment obejmujący ośmioboczny rynek Nowego Miasta (ob. Plac Wolności) na północnym, teraz końcu ulicy Piotrkowskiej.

"Najważniejszym elementem osady był centralnie położony ośmioboczny rynek, przecięty regularnym krzyżem kompozycyjnym osiowo wyprowadzonych ulic wylotowych, wyznaczających generalnie strony świata. Oś południkowa miasta - ul. Piotrkowska - stanowiła przy tym odcinek głównego szlaku komunikacyjnego; oś równoleżnikowa osady wyznaczała ul. Średnia (teraz Obr.Stalingradu - na zachód i Pomorska na wschód). Po późniejszym przedłużeniu jej w obu kierunkach ulica ta przejęła funkcję głównego w obszarze klucza traktu równoleżnikowego, łączącego miasto z Konstantynowem i Brzezinami. [...]Przestrzeń przeznaczona pod zabudowę nowomiejską była w sumie niewielka i obejmowała zaledwie cztery bloki przyrynkowe oraz otaczające je pasy działek budowlanych, wytyczonych po zewnętrznej stronie czterech obwodowych ulic, które stosownie do dwego położenia geograficznego względem rynku otrzymały nazwy: Północnej, Wschodniej, Południowej, i Zachodniej.

W odróżnieniu od innych miast o zbliżonym układzie urbanistycznym rozplanowanie Nowego Miasta, dzięki specjalnemu ułożeniu działek budowlanych, odznaczało się wykorzystaniem wszystkich ścian bloków do zabudowy frontowej. Było to więc rozplanowanie typowo miejskie, znacznie korzystniejsze z urbanistycznego punktu widzenia od późniejszego kolonijnego rozplanowania sąsiedniej osady Łódka, którego przekształcenie dla potrzeb wielkomiejskich nastręczało z czasem wiele trudności. [...]

Działki sprowadzono do czterech typów o różnych kształtach i wymiarach: przyrynkowe - ze względu na ośmioboczny kontur placu - miały kształ większych i mniejszych półtrapezów., pozostałe - prostokątne. Wyznaczono je na podstawie modułu 5 prętów miary nowopolskiej (21.6m), określającego ich szerokość. Działki mniejsze o wymiarach 5*10 prętów, tj. o powierzchni 933 m2, wytyczono przede wszystkim przy ulicach obwodowych. Działki większe 5*20 prętów, czyli 1/3 morga, zajmowały środkowe części bloków przyrynkowych. Szerokość traktu piotrkowskiego wynosiła 4 pręty (17.3m) zaś ulic bocznych 3.5 pręta (15.2m).

Łódzka osada sukiennicza była niewielka i zawierała tylko 184 działki budowlane. [...]
Znacznie większą przestrzeń zajmowały ogrody nowomiejskie, leżące po wschodniej stronie osady. Wytyczono je w czterech pasmach, zawartych pomiędzy równoleżnikowymi ulicami "ogrodowymi", przeprowadzonymi w przedłużeniu ulic: Północnej, Środkowej i Południowej oraz równoległej do nich ul. Podcegielnianej, która wywodziła swą nazwę od wzniesionej po jej południowej stronie w 1821 lub 1822 r. cegielni rządowej. Wzdłuż linii odgraniczającej ostatni pas ogrodów od lasu rządowego przeprowadzono w 1824 r. ul. Dzielną (obecnie Narutowicza). Po wschodniej stronie strefy ogrodów, w trójkącie obecnych ulic: Kamińskiego,Uniwersyteckiej i Źródłowej, wyznaczono pole dla probostwa. Była to rekompensata za część jego gruntów zajętych na cele regulacji Nowego Miasta.

Działki ogrodowe wytyczono biorąc za podstawę odmienny moduł prętowy. W blokach regularnych szerokość wynosiła 8 prętów (34.6m), a długość wynikająca z głębokości bloków, 50 prętów (216m), co dawało powierzchnię 7474 m2, tj 1 i 1/3 morga. Działki peryferyjne, położone w sąsiedztwie rzeki i nieregularnych granic miasta, otrzymały tę samą powierzchnię przy zróżnicowanych kształtach i wymiarach. Łączna liczba ogrodów wynosiła 202, a zatem było ich o 18 więcej niż placów budowlanych. Różnica wynikała stąd, że działki ogrodowe leżące przy trakcie piotrkowskim z racji położenia pełniły równocześnie obie funkcje.[...]

W związku z budową Nowego Miasta i włączeniem go do Łodzi, uregulowano też granice oddzielające powiększone terytorium miasta od sąsiadującego z nim lasu rządowego oraz wsi Wólki. Stosownie do ogólnej koncepcji przestrzennej nowe granice wytknięto w liniach prostych. Przyczyniło się to do nadania obszarowi miasta nieco bardziej regularnego kształtu, a przy okazji do jego dodatkowego powiększenia. Nowe granice odcięły bowiem na rzecz Łodzi pewne wybrzuszenia terenów wólczańskich oraz znaczne fragmenty lasu rządowego, lasu Kusy Kąt (w rejonie ul. Źródłowej) i Karkoszka. Reliktem tego ostatniego jest park im. S.Moniuszki."
src


1823r preview

"Plan sytuacyiny uregulowanych ogrodów sukienniczych Miasta Łodzi..."

F. de Veibig, 1823r
Plan(220) i jego przerys (64k)
95.03.31 jkk