WIELKA ENCYKLOPEDIA POWSZECHNA PWN

PWN Warszawa 1965
t. 6 Kont-Mam

ŁÓDŹ, m. (woj miejskie-212km2), siedziba władz woj.łódzkiego; położone na dziale wodnym Wisły i Odry, na obszarze źródłowym Bzury i Neru oraz ich małych dopływów; 734,3 tys. mieszk.(1963) Wzrost liczby mieszk. (w tys.): 1870-50, 1880-112, 1897-253, 1910-408, 1931-605, 1939-672, 1946-497, 1955-674. Ł. składa się z kilkunastu dzielnic (m.in. Bałuty, Chojny, Łagiewniki, Polesie, Radogoszcz, Rokicie, Ruda Pabianicka, Widzew, Zarzew), administracyjnie dzieli się na 5 dzielnic: Bałuty, Górna, Śródmieście i Widzew. Na terenach dawnej Ł. układ zabudowy mieszkaniowej i fabrycznej ma charakter chaotyczny. Śródmieście cechuje szachownicowy układ wąskich ulic; domy o niejednakowym gabarycie: obok wielopiętrowych kamienic - parterowe, drewniane domy. Główną arterię stanowi ulica Piotrkowska. W centrum mało zieleni; duże parki na obrzeżu miasta (Park Ludowy i im. A.Mickiewicza). Ł. nie ma wyraźnie wykształconych dzielnic przemysłowych; zakłady rozrzucone są po całym terenie miasta, niejednokrotnie wewnątrz gęstej zabudowy mieszkaniowej. Większe koncentracje obiektów przem., gł. włókienniczych, występują wzdłuż ścieków wodnych. Po II wojnie świat. znacznie rozbudowano Ł. (gł. dzielnice Bałuty, Koziny, Rokicie), uwzględniając wymogi nowoczesnej urbanistyki i architektury. Ł. stanowi centrum aglomeracji, do której należą sąsiednie miasta przem.: Pabianice, Zgierz, Aleksandrów Łódzki i Konstantynów Łódzki - połączone z Ł. liniami tramwajowymi.

Ł. jest największym (obok Warszawy) miejskim ośrodkiem przem. w Polsce pod względem liczby zatrudnionych (1963-204,9 tys.); podstawową gałęzią jest przemysł włók. zatrudniający 118 tys. osób (57,4% zatrudnionych w przememyśle Ł.); Ł jest największym ośrodkiem przem6ysłu włókienniczego w Polsce i jednym z największych w Europie; szczególnie silnie rozwinięty jest przemysł bawełniany, który zatrudnia 46,5% ogółu pracowników łódzkiego przemysłu włókienniczego i dostarcza 46% krajowej produkcji tkanin bawełnianych; poważną rolę (1963) spełniają przemysły: wełniany (40% produkcji krajowej), jedwabniczy (67%), dziewiarski i pończoszniczy (53%), a także tkactwo dywanów (42%). Przemysłm włók. 1963 dostarczył 55,7% wartości produkcji globalnej przemysłu uspołecznionego Ł. Funkcja krajowa Ł. w zakresie włókiennictwa polega nie tylko na roli produkcyjnej, ale również na pełnieniu roli krajowego ośrodka myśli techn. i wiedzy o przemyśle włók. oraz ośrodka dyspozycyjnego pol. przemysłu włók.; w Ł. powstał wydział włók. na Politechnice Łódzkiej, wydział włók. w Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych; mieszczą się tu liczne laboratoria i instytuty (Instytut Medycyny Pracy w Przemyśle Włókiennicznym i Chemicznym, Instytut Włókien Sztucznych i Syntetycznych); rozwinęło się poważne szkolnictwo zawodowe związane z włókiennictwem; w Ł. mają siedzibę liczne zarządy zjednoczeń przem. oraz centrale handlu zagr. i krajowego związane z przemysłem włókienniczym. Poza przemysłem włók. na terenie Ł. reprezentowane są następujące gałęzie przem.: przemysł odzieżowy, elektrotechniczny (transformatory i aparatura trakcyjna, wyłączniki, aparaty elektr., telefoniczne, sprzęt kinowy), metalowy (galanteria metalowa, zegary), maszynowy (maszyny włók., obrabiarki do metali, kotły), środków transportu (sprzęt komunikacyjny), chemiczny (włókna sztuczne, barwniki i odczynniki, wyroby farm., farby i lakiery), gumowy (obuwie i wyroby z gumy), papierniczy, poligraficzny i spożywczy. Zużycie energii elektrycznej Ł. jest pokrywane z własnych źródeł w ok. 84% (elektrociepłownie Ł.-1 Ł.-2 oraz kilkanaście elekrowni przem.). Po II wojnie świat. powstało w Ł. kilka dużych zakładów przem.: fabryki maszyn włók., transformatorów i aparatury trakcyjnej, kotłów i radiatorów, wytwórnia włókien sztucznych Anilana, zakłady wyrobów papierowych, elektrociepłownia Ł.-2. Podstawowym kierunkiem rozwoju gosp. miasta w najbliższym czasie będzie rekonstrukcja i modernizacja przemysłu włók. orza rozbudowa istniejących zakładów przemysłowych.

Zużycie wody przez przemysł jest 4 razy większe niż w 1938 (w stosunku do okresu przedwojennego zwiększyła sie znacznie produkcja, powstały nowe zakłady o b.dużym zapotrzebowaniu na wodę, jak np. zakłady włókien sztucznych); z dużym zużyciem wody wiąże się poważne obniżenie wód gruntowych (ok. 0,5 m rocznie, a w niektórych rejonach 2-3 m rocznie), co spowodowało na terenie Ł. naruszenie równowagi hydrostatycznej; jakość wody łódzkiej, ze względu na jej twardość jest niekorzystna dla przemysłu wełnianego oraz tkanin techn. i filców; ok 25% wody zużywanej w Ł. doprowadza się rurociągiem z Pilicy (ujęcie pod Tomaszowem Mazowieckim). Związane z uprzemysłowieniem duże zadymienie powoduje, że w Ł. jest o 20% więcej dni mglistych niż na terenach podłódzkich, a zapylenie jest dwukrotnie wyższe od przeciętnego zapylenia miast przem. (600 t na 1 km2), w śródmieściu 3800 t na km2 rocznie).

Około 50% ogólnej powierzchni woj. miejskiego Ł. zajmują użytki rolne, które w coraz większym stopniu przeznacza się pod nowe budownictwo i zieleń miejską.

Ł. ma niekorzystne położenie w stosunku do sieci kolejowej Polski; najważniejsze szlaki komunikacyjne omijają miasto; linie kolejowe węzła łódzkiego są częściowo zelektryfikowane; korzystniejsza jest sytuacja Ł. w komunikacji drogowej (na skrzyżowaniu tras: Gdańsk-Kraków i Warszawa-Wrocław).

W Polsce Ludowej Ł. stała się dużym ośrodkiem nauk. i kulturalnym; sieć szkół obejmuje (1963/64) 154 szkoły podstawowe, 31 liceów ogólnokształcących, 142 szkoły zawodowe oraz 7 wyższych uczelni: Uniwersytet Łódzki, Politechnikę Łódzką, Akademię Medyczną, Wojskową Akademię Medyczną, Państwową Wyższą Szkołe Teatralną i Filmową im.L.Schillera, Państwową Wyższą Szkołę Muzyczną, Państwową Wyższą Szkołę Sztuk Plastycznych; w Ł. mają swoje siedziby Łódzkie Towarzystwo Naukowe, placówki PAN, oddziały ogólnopol. towarzystw nauk. i związków twórczych.

Ł. jest największym ośrodkiem pol. kinematografii (wytwórnie filmów fabularnych, oświatowych i kopii filmowych). Sieć urządzeń kulturalnych w Ł. obejmuje (1963) 7 teatrów, operę, operetkę, filharmonię, 32 kina, 5 muzeów (Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, Muzeum Sztuki, Muzeum Historii Włókiennictwa, Muzeum Historii Ruchu Rewolucyjnego, Muzeum Przyrodnicze). Zabytki: kościół drewniany św.Józefa (pocz.XVIII,XIX w), ratusz klasycystyczny (1827), domy z XIX w.; w Łagiewnikach - barokowy kościół (1702-23) i klasztor franciszkanów (2 poł XVIII w.).

Historia. Wieś Łodzia, położona w kasztelanii łęczyckiej, własność biskupów kujawskich, wzmiankowana była po raz pierwszy w 1332. W 1387 otrzymała prawo niem., a w 1423 Władysław Jagiełło nadał Ł. miejskie prawo magdeburskie. Położenie Ł. wśród puszcz z dala od szlaków komunikacyjnych i handlowych nie sprzyjało rozwojowi miasta, które do pocz. XIX w. miało charakter roln.; w końcu XVIII w. liczyło zaledwie ok. 50 domów (200 mieszk.) i obejmowało obszar obecnego Starego Miasta nad rzeką Łódką. W 1798 Ł. została miastem rządowym. W okresie rozwoju gosp. Królestwa Polskiego w Ł. zaczęło się (od 1823) koncentrować osadnictwo przem., popierane przez rząd; powstały pierwsze manufaktury (Geyera, Kopischa, Wendischa, Illa i Potempy); rozpoczął się napływ ludności (1820 - ok. 800 mieszk., 1840 - 20150 mieszk.), m.in. sprowadzono znaczną liczbę sukienników z Niemiec i Śląska; Ł. przekształcono w osadę fabryczną; w rozszerzonych granicach miasta wyznaczono tereny osadnicze; osadę sukienniczą (rejon obecnej ul.Nowotki i placu Wolności) oraz osadę Łódkę (pd. część ul.Piotrkowskiej); 1840 nastąpiło ostatnie w XIX w. rozszerzenie granic miasta (rejon Dworca Fabrycznego).

Rozwój rynku wewn., możliwości eksportu do Rosji, a także tania siła robocza oraz połączenie Ł. linią kolejową z Warszawą i Zagłębiem Dąbrowskim (1866) stworzyły w 2 poł. XIX w. podstawę do żywiołowej rozbudowy fabryk włók.; dominującą rolę odgrywał w Ł. przemysł bawełniany i wełniany; zakłady przemysłu bawełnianego K.Scheiblera, I.K. Poznańskiego zaliczane były do największych w imperium; wartość produkcji przemysłowej Ł. 1840 wynosiła 1 milion rubli, 1860 - ok. 3 mln rubli, 1900 - 112 mln rubli. Równocześnie rozwijało się miasto; do 1915 r poza adm. granicami Ł. powstały ludne przedmieścia Chojny, Bałuty i Widzew; liczba mieszkańców Ł. z 32 tys. w 1860 wzrosła do 310 rtys. w 1900. W końcu XIX i na pocz. XX w. zwiększyły się w przemyśle łódzkim wpływy kapitału niem. i franc. pojawił się także kapitał ang., belg. i szwajc.; powstały banki oparte gł. na kapitale miejscowym (największy Bank Handlowy, zał. 1872); 1867 Ł. została siedzibą powiatu. Ł. odegrała ważną rolę w rozwoju pol. ruchu robotniczego; w latach 70-tych XIX w. miały tu miejsce pierwsze strajki, powstały pierwsze kółka socjalist.; 1992 doszło w Ł. do pierwszego na ziemiach pol. strajku powszechnego ("bunt łódzki"). W 1905-07 Ł. była jednym z gł. ośrodków ruchu rewol.; szczególnie znaczenie miało pierwsze w imperium carskim powstanie zbrojne robotników (22-24 VI 1905).

W okresie I wojny światowej Ł. w grudniu 1914 została okupowana przez Niemców; zakłady przem. uległy znacznej dewastacji. W Polsce niepodległej została miastem woj., ponownie była jednym z gł. ośrodków przemysłu włók.; rozwijający się ruch robotn. największe nasilenie osiągnął pod koniec lat 20-tych i w latach 30-tych; m.in. 1927 w wyborach do rad miejskich na unieważnioną przez rząd sanacyjny listę bloku Lewicy Robotniczej padło 58 tys. głosów, tj. 23% ogólnej liczby, 1828, 1933, 1936 miały miejsce strajki powszechne włókniarzy łódzkich, kierowane przez komunistów.

Znaczny udział w przem. przedsięborstwach Ł. miał kapitał niemiecki. Po wybuchu II wojny świat. w rejonie Ł. ciężkie walki toczyła armia 'Łódź' (1-6 IX 1939). Podczas okupacji hitlerowskiej przyłączona, wraz z okręgiem, do Niemiec i przemianowana na Litzmannstadt; ludność Ł. była prześladowana, pozbawiona wszelkich praw, masowo deportowana; w celu germanizacji osiedlano w Ł. Niemców (z Rzeszy, państw bałtyckich, Wołynia); w pn. dzielnicach okupanci utworzyli (1940) dla ludności żyd. getto (ok. 300 tys., zlikwidowane 1944), którego mieszkańcy masowo wymierali wskutek panujących tam nieludzkich warunków (głodowe racje żywnościowe, epidemie , brak opału, lekarstw itp.). Ł. była jednym z ośrodków ruchu oporu, działały tu grupy wojsk. GL, AL, AK i in. W dniu 19 I 1945 wyzwolona przez wojska radz. 1 Frontu Białoruskiego, uniknęła większych zniszczeń i po wojnie stała się wkrótce jednym z gł. ośrodków przem. i kulturalnych Polski.

Bitwa pod Ł. w czasie I wojny świat., 11-22 XI 1914, była wynikiem kontrofensywy przeprowadzonej przez 9 armię niem. dowodzoną przez gen. A. von Mackensena, która z rejonu Toruń-Września uderzyła na prawe skrzydło Rosjan nacierających z linii Wisły w kierunku zach., zagrażając wtargnięciem na terytorium Niemiec. Natarcie niem. doprowadziło do oskrzydlenia 2 armii ros. w rejonie Ł., z kolei jednak znaczna część wojsk niem., tzw. grupa Scheffera (ponad 2 korpusy) została okrążona w wyniku przeciwnatarcia Rosjan (straciwszy ok. 40 tys. ludzi, niedobitki tej grupy przebiły się 23 XI z okrążenia). Rezultatem bitwy pod Ł. było zahamowanie ofensywy ros. i ustabilizowanie się frontu w grudniu 1914 na linii Bzury, Rawki i Nidy.

A.Ginsbert Łódź, studium monograficzne, Łódz 1962
H.S.Dinter Dzieje wielkiej kariery. Łódź 1332-1860, Łódź 1965
I.Ihnatowicz Przemysł łódzki w l. 1860-1900, Wrocław 1965.
Powiat łódzki, 941 km2, 112,0 tys. mieszk. (1963); gosp.charakter - przemysłowo-rolniczy.
src: WEP 1965
95.04.10 jkk