Opis Łodzi wg

Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego

red. Sulmierski, t.5 Warszawa 1884.

Łódź, nad rz. Łódką, miasto powiatowe guberni piotrkowskiej, największe ognisko przemysłu fabrycznego w Królestwie Polskiem, leży pod 51o47’ szer. i 37o9’4 dług. geogr., śród płaskowzgórza zgierskiego, pokrytego jeszcze w początkach bieżącego stulecia przez rozległe lasy. Odl. od Warszawy 132 wiorst (linia kolei), od Piotrkowa 49 w., od Łęczycy 38 w., od Łowicza 56 w., od Pabianic 14 w., od Zgierza 10 w., leży Ł. sród całej grupy drobniejszych ognisk przemysłu fabrycznego. Osobna linia drogi żelaznej (26 w.), łączy ją z linią dr. żel. warsz.-wied. (w Koluszkach) i ze świeżo zbudowaną linią dr. żel. iwanogrodzko-dąbrowskiej, przez odnogę idącą z Koluszek na Tomaszów do Bzina. Pięć dróg bitych łączy Ł. z sąsiednimi miastami i dalszymi okolicami kraju, skutkiem czego stała się ona głównym rynkiem handlowym dla produkcyi fabrycznej otaczających ją miast i osad. Zajmuje Ł. obszar mający 6 w. długości przy stosunkowo nieznaczej szerokości (od 200 kroków do 2 wiorst), z powodu ciągnących się równolegle mokradli. Kierunek miasta wytknęła szosa zgiersko-kaliska, wzdłuż której wznoszono domy i fabryki. Szosa ta, dziś ulica Piotrkowska stanowi główną arteryą miasta. Obszar całego terytorium wynosi 4440 mr., z których 2100 pod ulicami i budynkami, a 2340 zajmują ogrody i grunta orne. Liczba posesyi hypotecznych wynosi 2026, z których 1129 murowanych, 897 drewnianych. Ludność stała dochodzi 54,000, niestała 53,000, ogółem 107,000 (według ksiąg meldunkowych), niezameldowanych jest zapewne około 10,000 prócz wojska i prócz osady Bałuty, należącej do gminy Radogoszcz i mającej 460 dm. i do 5,000 mk., a stanowiącej przedmieście Ł. Miasto obecnie posiada 2 kościoły katolickie (stary drewniany i nowy murowany, poświecony w 1875 r.), dwa kościoły ewangielickie, cerkiew prawosławną, świątynię baptystów, kościół braci morawskich, trzy synagogi i 29 domów modlitwy żydowskich, szkołę wyższą rzemieślniczą 6-klasową, szkołę miejską 4-klasową, szkołę 2-klas. żydowską męską i żeńską, szkół początkowych 2-klasowych 16, rzemieśln.-niedzieln. 6. Szpital miejski, szpital żydowski, towarzystwo dobroczynności i tow. pielęgn. rannych. Trzy sądy pokoju, 2 sędziów śledczych, prokurator, zarząd powiatu, urząd miejski (magistrat), biuro policmajstra, naczelnika żandarmeryi, naczelnika wojennego, dyrecya naukowa, biuro pocztowe, stacya telegraficzna, oddział Banku Polskiego, Towarz. Kred. miejskie, 5 banków prywatnych. Straż ogniowa ochotnicza w 4 oddziałach, towarzystwo strzeleckie, towarzystwo śpiewaków, trzy teatrzyki (1 murowany, dwa drewniane), dwa ogrody publiczne. Miasto oświetlone jest gazem; obecnie zaprowadzoną została (1883 r.) komunikacya telefoniczna i urządzają się tramwaje. O stosunkach plemiennych śród ludności mogą dać przybliżone pojęcie cyfry stanu ludności podług wyznań. Śród stałej ludności jest obecnie katolików 19,693 (kob. 10,207), ewangielików 21,067 (11,086 kob.), prawosławnych 155 (98 kob.) i żydów 13,024 (6,593 kob.), śród niestałej zaś katolików 15,550 (8,300 kob.), ewang. 19,714 (9,133 kob.), prawosł. 66, żydów 17,562 (7,280 kob.). Podstawą bytu i świetności obecnej Ł. jest przemysł tkacki polegający głównie na przeróbce bawełny. Zajmuje on 264 wielkich i małych fabryk, zatrudnia przeszło 26,000 robotników i dochodzi obecnie w swej rocznej produk. do 50,000,000 rubli. W liczbie 264 fabryk, 157 wyrabia bawełniane wyroby, 61 wełniane, 5 jedwabne i pół jedwabne, 5 lniane i konopne, przędzy dostarcza 18 przędzalni wełny i 18 bawełny. Z fabryk tych pierwsze miejsce zajmują wielkie zakłady Karola Scheiblera w czterech oddzielnych grupach rozmieszczone i zatrudniające przeszło 5,000 robotników. Po nich idą zakłady sukcesorów Ludwika Geyera (przędzalnia, tkalnia, drukarnia i aperturnia), przędzalnia Ludwika Grohmana, przędzalnia i tkalnia Izraela Poznańskiego, tkalnie: Juliusza Heintzla, Ludwika Meyera i Ewarda Haentschla. Prócz tego posiada Ł. 12 farbiarni (160 robot.) z produkcyą na 1,000,000 rs., 10 pończoszarni (47 robot.) z prod. 37,500 rs., 56 młynów i wiatraków (109 robot.) z produk. 900,000 rs., 120 piekarni (275 rob.) z prod. 1,000,000 rs. 2 dystylarnie wódek (18 rob.) z prod. 120,000 rs., 4 fabr. octu (22 rob.) z prod. 35,000 rs., 2 olejarnie (9 rob.) z prod. 20,000 rs., 2 fabr. miodu (4 rob.) z prod. 4,000 rs., 4 garbarnie (37 rob.) z prod. 100,000 rs., 5 fabryk mydła i świec (45 robot.) z prod.26,000 rs., 110 zakł. stolarskich (336 robot.) z prod. 100,000 rs., 4 fabr. wyr. żelaznych (337 rob.) z prod. 363,000 rs. i fabryka gazu (77 rob.) z prod. 122,000 rs. Prócz tego około 3,000 rzemieślników produkuje w ogóle za 8,000,000 rs. rocznie i do 2,000 rodzin tkaczów, tak zwanych lonwebrów, pracujących na domowych ręcznych warsztatach dla składników i kupców produkuje rozmaitych wyrobów za kilka miljonów rubli.


Jakkolwiek ogromną większość ludności stanowią robotnicy fabryczni, rzemieślnicy i drobni handlarze, jednakże wytwarza się tu coraz liczniejsza warstwa inteligencyi kosmopolitycznego charakteru, która umożliwiła powstanie obok lichej niemieckiej gazetki, poważniejszego polskiego organu interesów przemysłowo-handlowych i społecznych (“Dziennik Łódzki”) i utworzenie oddziału rosyjskiego towarzystwa dla popierania handlu i przemysłu, liczącego dziś poważne grono członków i wywierającego korzystny niekiedy wpływ na przebieg i rozstrzygnięcie spraw tyczących miejscowego przemysłu. Dochody miasta 1883 r. 152,381 rs., wydatki 133,705 rs. Kapitał w Banku polskim 257,416 rs.


Łódź, właściwie Łodzia, była osadą założoną zapewne już w czasachi historycznych, przez jakiegoś Łodzia, wielkopolanina, jak świadczy nazwisko będące herbem dawnej wielkopolskiej rodziny. Pierwszą o niej wzmiankę spotykamy w przywileju, którym Władysław ks. ziemi łęczyckiej i dobrzyńskiej nadaje cały szereg wsi biskupom kujawskim. Przywilej ten wydany został w Łęczycy 1332 r. w wigilią willi Narodzenia Maryi Panny. Drugi raz Ł. występuje w wykazie miast dostarczających pomocy na wojnę pruską w 1459 r. Wyprawiła ona wtedy jednego zbrojnego. Trzeci raz ślad jej bytu zaznacza lustracya zarządzona przez rząd pruski po zajeciu w 1793 r. tej części rzeczypospolitej. Było tu wtedy 44 dm. i 199 mk., prócz tego 11 pustych domów, 18 pustych placów i 44 stodoły. Ludność żyła z pracy rolnej i posiadała dość liczny inwentarz a mianowicie 18 koni, 97 wołów, 58 krów i 63 świń. Przemysł rękodzielniczy reprezentowało 8 stelmachów, dwóch garbarzy, ślusarz, krawiec, szewc, stolarz. Istniał tu zdawna drewniany kościółek parafialny, młyn wodny i dwie karczmy. W 1806 r. Ł. przechodzi na własność rządu. Wraz z ogólnem wzrostem ludności w kraju po utworzeniu królestwa kongresowego i Ł. zwiększyła swe zaludnienie. W 1820 r. liczono tu 112dm. i 799 mk. Kasa miejska ma 2577 zł. dochodu, a skarb z opłat konsumpcyjnych 3754. Rok 1820 jest właściwie datą założenia Łodzi jako miasta fabrycznego. Postanowienie księcia namiestnika królewskiego z 18 września 1820 r. zaliczyło biedną mieścinę do rzędu miast fabrycznych ze wzgledu na korzystne dla rozwoju przemysłu warunki położenia osady. W 1821 r. przystąpiono do pierwszej regulacyi miasta, która polegała na przygotowaniu miejsca pod osadę fabryczną, dzisiejsze Nowe-Miasto i rozdzielenie tego obszaru na dwieście placów. Dla uzyskania miejsca wcielono do miasta sąsiedni folw. Stara-Wieś i wójtostwo łódzkie stanowiące część klucza Gałkówek w ekonomii dóbr rządowych Łaznów. W 1823 specyalnie wydelegowany komitet dopełnił regulacyi Starego-Miasta. W 1825 cesarz i król Aleksander I, w podróży przedsięwziętej dla poznania fabrycznych miast królestwa, zwiedził Ł. i zezwolił wtedy na nowe rozszerzenie obszaru miejskiego, przez włączenie wsi Wólki, wójtostwa Zakrzewskiego i części lasu rządowego z ekonomii Łaznów. Na tym nowym obszarze wytknięto 462 placów do budowy, resztę zaś oddano siedmiu większym zakładom fabrycznym. W przedłużeniu osady sukienniczej powstała nowa osada tkacka: Łódką zwana. Wzrost ludności i produkcyi fabrycznej musiał być o wiele szybszym niż pozwalają o tem wnosić urzędowe dane statystyczne, skoro w przeciągu pięciu lat zaszła potrzeba przeprowadzenia aż trzech regulacyj połączonych z tak znacznem rozszerzeniem obszarów miejskiego terytoryum. Tabela miast i wsi wydana w 1827 r. przez ówczesną komisyą spraw wewnętrznych podaje dla Ł. tylko 97 dm. i 939 mk.; Oskar Flatt w swej monografii Ł. opartej na urzędowych dokumentach, podaje na rok 1827 cyfrę 2,843 mk. a w tem 322 robotników fabrycznych. Pomimo chwilowej stagnacyi i pod wpływem wypadków 1831 r. ludność i produkcya wzrastają gwałtownie od 1832 r. tak, że w 1833 r. jest już 5,730 mk. (co stanowi względem cyfry z 1827 r. zdwojenie w ciągu 6 lat), a w 1837 liczy 10,645 mk. (zdwojenie w ciągu 4 lat). Ówczesny rząd królestwa dla nowego rozszerzenia obszaru miejskiego odstąpił w 1830 r. 28 włók lasu rządowego z leśnictwa Łaznów skutkiem czego nastąpiła w 1840 dodatkowa, czwarta już regulacya miasta. Nowy obszar mający 835 mr. rozdzielono na 300 placów na których jeszcze w 1840 r. wzniesiono 150 domów, na 36 morgach urządzono ogród spacerowy, wytknięto dwa nowe rynki, cmentarz (13 mr.), ogród strzelecki (9mr.) i pod ulice użyto 67 mr. Ułatwienia czynione nowoosiadającym fabrykantom, w uzyskaniu placów i drzewa na budowę ściągały tak licznych przybyszów, iż w 1840 r. ludność doszła do 20,000 (a więc zdwoiła się po 3 latach i po raz trzeci w ciągu 13 lat od 1826 r.). Ponieważ jednak produkcya fabryczna nie wzrastała z równą szybkością przeto od 1840 r. występuje szybki ubytek ludności, pomimo, iż w produkcyi, o ile można wierzyć niedokładnym wykazom podanym ze źródeł urzędowych przez Flatta, widzimy powolny wzrost. Podczas, gdy w 1840 r. przy 20,150 mk. wartość produkcyi podaną jest na 941,228 rs., to w 1844 r. przy zniżeniu liczby mieszkańców do 14,028, wartość produkcyi wzrosła do 1,251,1062 rs. Nie można w tem widzieć wyników zastąpienia pracy ludzkiej machinami, gdyż pierwsza machina parowa wprowadzona w 1839 r. (o sile 60 koni), dopiero po 8 latach doczekała się towarzyszki o sile 20 koni, a jeszcze w 1850 istnieją tylko 4 machiny o sile 150 koni. Przyczyną tego wyludnienia był nienormalny rozrost przemysłu bawełnianego, który doszedłszy w 1840 r. do 12,672 wrzecion zeszedł w 1841 r. na 7,728, a jednocześnie ilość warsztatów pończoszniczych z 59 spadła na 23 (w 1847 r.). Podczas, gdy w 1830 r. zużyto 949,343 funtów przędzy bawełnianej w 1840 r. tylko 616,820 funt. Dopiero w 1850 r. wraca cyfra 986,875 funt., wartość produkcyi dochodzi 1,712,429 rs., a ludność w 1851 r. wzrasta do 18,190 mk. W 1860 r. ludność wynosiła 29,450 stałych i 3,189 niest. mieszk., w tej liczbie 12,179 niemców. Podług wyznań było: 12,518 katol., 12,179 ewang., 3 prawosł., 171 braci moraw., 4,579 żydów. Produkcya fabryczna wynosiła 2,612,095 rs. i zajmowała 7,107 robotników. Najznakomitsze fabryki były: Ludwika Gajera (przerabiała 541,000 funt. przędzy bawełn., 547 robot.); Grohmana (158,000 funt. przędzy bawełn. 103 robot.), Daniela Lande (211,000 funt. bawełny 162 robot.); Fryd. Mocsa (171,000 funt.baw. 85 rob.); Karola Scheiblera (458,000 funt. baw. 115 rob.); Petersa Jakóba (76,100 funt. wełny 145 rob.). Zbudowanie kolei terespolskiej łączącej królestwo ze środkowymi guberniami cesarstwa i upadek waluty rosyjskiej podczas wojny francusko-pruskiej, podtrzymany i zwiększony jeszcze przez wojnę wschodnią sprowadził zdumiewający rozrost produkcyi fabrycznej Ł. W 1878 r. 500 fabryk wyrobów bawełnianych wyprodukowało za 18,754,000 a 80 fabryk wełnianych za 8,517,070 rs. W porównaniu więc z 1860 r. wartość produkcyi wzrosła w dziesięćkroć.

Historyą Ł. z dokumentami urzędowemi i wykazami statystycznemi, skreślił Oskar Flatt w dziełku: “Opis miasta Łodzi”, Warszawa, 1853 r. (z 8 rycin. i planem miasta). Czyt. też artykuł Majewskiego w “Petrok. Gub. Wied.” (1877, No 5) i Petzet’a (“Globus” t.17 no 19-22). Por. Kod. dypl. pol. II, 662.


Powiat łódzki gub. piotrkowskiej utworzony został w 1867 r. z 15 gmin pow. łęczyckiego, 6 gmin pow. piotrkowskiego i jednej gminy (Brus) pow. sieradzkiego. Graniczy on od północy z pow. łęczyckim, od wschodu z brzezińskim, od południa z piotrkowskim, a od zachodu z łaskim i łęczyckim. Obszar powiatu wynosi 17.07 mil kw. i przedstawia wyżynę stanowiącą punkt zejścia się linii wododziałów Warty, Wisły i Pilicy. W północnej części okolica Zgierza stanowi wyżynę lesistą, do koła której bierze początek Bzura i jej dopływy: Linda, Czarnówka, Moszczenica. Połudnowa część przedstawiająca znaczne podniesienie się poziomu dochodzące pod Tuszynem 735 stóp, w Czyżeminie na zachód od Tuszyna 850 stóp, a w Górkach na południe od Tuszyna 947 stóp, daje początek Wolborce płynącej do Pilicy i Nerowi wpadającemu do Warty. Północna i środkowa część pow. jeszcze w czasach historycznych była puszczą leśną śród której nieliczne mieściły się osady. Nazwy: Skotniki, Łagiewniki, Dzierząźnia, Radogoszcz, Lućmierz, Pieskowiec, Chocianowice, Łodzia pochodzą z pierwszej epoki osiedlenia, przez małopolskich i wielkopolskich przybyszów, po nich dopiero przybyli osadnicy, mazury i dali początek tym licznym budom, porębom, dąbrowom i nazwom takim jak: Chojny, Grabieniec, Sikawa, Jagodnica, Siedliska, Smoleńsk i t.p. Najświeższą formacyą tworzą liczne kolonie: Karolewy, Antoniewy, Maryanowy. Wzrost szybki Łodzi i osad fabrycznych przyczynił się do wyniszczenia lasów i zakładania na nowinach folwarków i kolonji. W 1880 r. pow. Ł. miał 6,102 mr. lasów pryw. nieurządzonych, 9,832 mr. urządzonych, 3,531 mr. zasianych po wycięciu a 3,023 mr. nie zadrzewionych ponownie, 703 mr. oddanych za serwituty włościanom, 503 mr. dawnych włościańskich, 1161 mr. do osad należących. Pomimo dość ubogiej gleby rolnictwo dzięki ułatwionemu zbytowi w wielkiem ognisku przemysłowem jakiem stała się Łódź, rozwinęło się pomyślnie. Chów inwentarza i owiec znalazł bodziec w korzystnych warunkach zbytu: nabiału wełny, mięsa. Przemysł fabryczny stawia pow. Ł. na czele powiatów królestwa co do ilości fabryk i wartości produkcyi. Prócz Łodzi, Zgierz, Konstantynów i Aleksandrów posiadają fabryki. Za wyłączeniem Ł. w powiecie samym było w 1878 r. 22 fabryk wyrobów wełnianych z produkcyą na 143,330 rs. i znaczna liczba fabryk wyr. bawełnianych z parod. na 678,650 rs. Z innych fabryk: młyny wodne wyrobiły za 181,200 rs., wiatraki za 133,740 rs., olejarnie za 8,050 rs. Pod względem kościelnem powiat Ł. stanowi dekanat archidyecezyi warszawskiej i składa się z 7 parafii: Aleksandrów, Bełdów, Kazimierz, Konstantynów, Łódź z filią Chojny, Mileszki i Zgierz z filia Łagiewniki. Pod względem sądowym stanowi trzy okręgi sądu pokoju (Łódź, Zgierz) i sześć okręgów sądów gminnych: Tuszyn, Rzgów, Bałuty, Aleksandrów, Proboszczewice, Bełdów. Pod względem administracyjnym składa się z dwóch miast: Łódź i Zgierz i 20 gmin wiejskich: Babice, Bełdów, Brojce, Bruss, Brużyca, Chojny, Czarnocin, Dzierząźnia, Górki, Gospdarz, Lućmierz, Łagiewniki, Nakielnica, Nowosolna, Puchniew, Radogoszcz, Rąbień, Rszew, Wiskitno, Żeromin. W pow. 49 szkół pocz. 1-kl. ogól.: Zgierz (2), Aleksandrów (2), Konstantynów (2), Ruda Bugajska, Krzywiec, Srebrne, Babice, Kazimierz, Dąbrówka, Górki, Tuszyn, Rzgów, Modlice, Stare Góry, Czyżemin, Bełdów, Adamów, Sanniki, Dzierżanów,, Brużyca, Słowiki, Łagiewniki, Rąbień, Grabienice, Radogoszcz, Żabieniec, Bałuty, Czarnocin, Dalików, Kurowice, Nowosolna, Antoniew, Andrzejów, Wiączyn górny, Mileszki, Janów, Kaliny, Olechów, Bukowiec, Rakowa Wola, Pałczew, Retkinia, Zarzew, Puczniew, Szydłów. (1883)


Br. Ch. [Bronisław Chlebowski]
zob. też opis w suplemencie do tegoż słownika (rok. ok. 1903)