WIELKA ILUSTROWANA ENCYKLOPEDIA POWSZECHNA TOM IX (Lauda do Małpy) WYDAWNICTWO GUTENBERG, KRAKÓW

(b.d. ok 1935)

s.236 Łódź, stolica województwa i drugie co do wielkości miasto w Polsce, leży nad rz. Łódką, dopływem Neru, tuz na zach. od źródłowisk Bzury i Neru, 210 m. nad poz. morza przy linjach kolej.: Ł.-Ostrów Wkpolski, Ł.-Koluszki-Częstochowa, Ł.-Koluszki-Skarżysko, Ł.-Koluszki-Warszawa, Ł.-Zielkowice-Warszawa i Ł.-Zgierz-Kutno. poza tem posiada miasto połączenia tramwajowe z Konstantynowem, Aleksandrowem, Zgierzem i Ozorkowem, Pabjanicami oraz Rudą Pabjanicką i Kruszewem. Dworców Ł. posiada 4 (Ł.Fabryczna, Ł.Kaliska, Chojny i Karolew) i port lotniczy. Razem z przedmieściami (Bałuty, Brus, Chojny, Karolew, Radogoszcz, Rokicie, Stoki, Widzew, Zarzew, Żabieniec i Żubardź) ma (w 1929) miasto 597.183 mieszk. Na 451.974 mieszk. (1921r.) przypadało 247.076 kobiet; według narodowości: 279.846 (58,0%) Polaków, 31.670 Niemców i 138.851 Żydów; zaś według wyznań: 241.842 rzym-katolików, 48988 ewangelików i 156.155 izraelitów.

Powstawanie i rozwój miasta odbiły się na jego obecnym wyglądzie. Zaraz na pierwszy rzut oka poznać można, że zabudowywało się ono w szybkiem tempie. Obok brzydkich, koszarowych kamienic czynszowych i fabryk spotkać można wszędzie wille i pałace fabrykantów, a zarazem także nędznebudy drewniane. Ogółem zajmuje Ł. 5.875 ha z czego na tereny zabudowane przypada 1.877 ha, na ulice i place 459 ha, a na parki i ogrody publiczne: 206 ha. Ł. jest zatem najgęściej zaludnionem miastem polskiem, na 1 km.2 ogólnej powierzchni przypada w niej 9.083 mieszk. Plan Ł. jest dosyć regularny. Osią jest 4 km., długa ulica Piotrkowska, łącząca Plac Wolności (w płn. części), przy którym stoi ratusz i kościół św.Trójcy, z placem Reymonta (na płd.). Równolegle do tej ulicy biegnie szereg ulic po jej obu stronach, z niemi zaś krzyżuje się szereg równolegle do siebie biegnących ulic poprzecznych. W ten sposób całe śródmieście tworzy jakby wielką szachownicę a jedynie na przedmieściach ulice biegną nieregularnie. Do niedawna nie posiadało miasto wcale kanalizacji, prace nad nią rozpoczęto dopiero w 1924r. Oprócz katolickiej katedry mamy tu 9 kosciołów katol., 6 ewangelickich i 2 cerkwie prawosławne, budowli jednak zasługujących na uwagę Ł. nie posiada, wszystkie bowiem są to budowle nowoczesne. Z parków wymienić trzeba parki: 3 Maja, Źródliska, Poniatowskiego i Las Miejski.

Ł. jest pierwszem miastem b. Kongresówki, które wprowadziło u siebie (w 1919r.) powszechny przymus nauczania. Obecnie istnieje w Ł. Wolna Wszechnica Polska (od 1924), kultywująca nauki gospodarcze i społeczne, 36 gimnazjów (w tem 32 prywatne), 5 seminarjów nauczycielskich, kilka zawodowych szkół średnich i kilkanaście dokształcających oraz 202 szkół ludowych. (w tem 181 polskich) z 60.984 uczniów (w 1925/6 r.). W 1910 r. uczęszczało do szkół na 408.442 mieszk. tylko 13.000 uczniów. Z instytucyj naukowych i kulturalnych posiada Ł. jeszcze: Muzeum Nauki i Sztuki, Miejską Galerję Sztuki, Bibljotekę Publiczną i ok. 80 innych bibljotek i czytelni, Archiwum Miejskie oraz kilka teatrów (z Miejskim na czele) i Filcharmonję. Czasopism wychodziło (w 1928 r.) w Ł. wogóle: 77, (w tem 13 dzienników), z czego 46 polskich, 16 żydowskich i 13 niemieckich. Rozwój swój zawdzięcza miasto temu, iż stało się największym w Polsce ośrodkiem przemysłu (stąd nazwa: Kominogród), a to w pierwszym rzędzie przemysłu włókienniczego. W 1911 r. reprezentowało go 41.460 krosien i 1.528.216 wrzecion, a wartość produkcji rocznej wynosiła 196 miljonów rubli. W 1924 r. posiadała Ł. ogółem 1.145 zakładów (w tem 831 włókienniczych) ze 119.949 robotników (z tego 102.143 w przemyśle włók.) W 1926 r. reprezentowało przemysł bawełniany w Ł. 1 miljon wrzecion i 40.000 krosien, a przemysł wełniany: 800.000 wrzecion i 15.000 krosien. Dodać tu trzeba, że Ł. jest ośrodkiem dużego okręgu przemysłowego, do którego trzeba jeszcze zaliczyć: Pabjanice, Konstanynów, Aleksandrów, Zgierz, Ozorków, Brzeziny, Koluszki i inne mniejsze osady. W okręgu tym pracowało (w 1927 r.) w przemyśle bawełnianym: 1,717.341 wrzecion i 51.517 krosien; w przemyśle lnianym: 2.644 wrzecion i 54 krosna; w przemyśle jutowym i konopnym: 19.432 wrzeciona i 1.305 krosien, w przemyśle jedwabnym; 1.546 krosien a w przemyśle dzianym: 6.728 maszyn. Ogółem wyprodukowano tu 122,247.705 kg. przędzy i 88,409.537 kg. tkanin. Oprócz przemysłu włókienniczego dobrze jest rozwinięty w Ł. przemysł maszynowy i elektrotechniczny, drzewny, odzieżowy i galanteryjny, garbarski, budowlany, mineralny, papierniczy, poligraficzny, chemiczny, spożywczy i tytoniowy. Jest również Ł. ośrodkiem znacznego handlu, głównie artykułami spożywczemi, wyrobami galanteryjnemi i manufakturą, sprzyja rozwojowi handlu istnienie 15 banków. W Ł. mają swe siedziby konsulaty: Łotwy, Niemiec i Włoch; wicekonsulaty: Belgji, Anglji oraz (honorowe) Brazylji i Holandji, a wreszcie ajencja honorowa konsularna Francji.

Dzieje: Ł. jest starą osadą, miastem była już w średniowieczu. Momo to w 1793 r. liczyła Ł. zaledwie 44 domy i 190 mieszk., w czasach Królestwa Kongresowego miasto urosło znacznie i już w 1820 r. liczyło 799 mieszk. W tymże roku została Ł. zaliczona ze względu na korzystne dla rozwoju przemysłu położenie do miast fabrycznych poczem przeprowadzono regulację osady i włączonodo niej kilka okolicznych osiedli. W 1833 r. liczyła Ł. już 5.730 mieszk. a w 1840 r.: 20.150 mieszk. Pierwszą machinę parową wprowadzono w Ł. w 1839 r. w 1878 r. istniało już w Ł. 500 fabryk bawełnianych i 80 wełnianych. Właściwy rozwój Ł. datuje się jednak od 1870 r. W 1880 r. miało miasto 45.200 mieszk. w 1900 już 309.608 a w 1910: 408.442 mieszk. Władze zaborcze patrzyły niechętnem okiem na wybijanie się Łodzi na stanowisko wielkiego centrum przemysłowego. Półmiljonowe miasto było jedynie siedzibą władz powiatowych (od 1867), a nie posiadając samorządu było upośledzone w zakresie urządzeń kulturalnych i sanitarnych. Po wskrzeszeniu Polski, została Ł. miastem wojewódzkiem, siedzibą licznych urzędów, filij urzędów centralnych oraz najrozmaitrzych instytucyj, związków, towarzystw etc. Wowopowstały samorząd pracuje owocnie nad usunięciem braków miasta, zwłaszcza w dziedzinie szkolnictwa, opieki społecznej i urządzeń użyteczności publicznej.


Powiat Ł. (wiejski) ma 833 km.2 (miejski 59 km.2) w tem 70.8% gruntów ornych i 9.5% lasów, oraz 110.381 mieszk. (76.8% Polaków).

Województwo Ł. mające 19.034 km.2 i 2,252.769 mieszk. (na 1 km.2 - 118,4 mieszk.) obejmuje obszary między Pilicą na płd.-wsch., Prosną na płd.-zach., Kujawami na płn. i wyżyną Krakowsko-Śląską na płd. a zatem terytorjum dawnych (przed 1793) województw: kaliskiego (część wsch.), sieradzkiego i łęczyckiego. Płn. kończyny płyty Krakowsko-Śląskiej opadają łagodnie ku płn. ( w stronę Wielunia) przechodząc niepotrzeżenie w nizinę Mazowiecką (Niż Polski). Przejście między obszarem właściwego Niżu, a wyżyną Mołopolską tworzy wielkie wyniesienie Warszawsko-Łódzko-Radomskie, złożone z utworów morenowych, częściowo dość urodzajnych. Samo wzniesienie Łódzkie ma gleby mało żyzne. Płn. typowo nizinna część województwa, granicząca z Kujawami jest podmokła i mało urodzajna. Przeciętne wzniesienie obszarów województwa wynosi 100 (na płn.) do 200 m. (na płd). Główną rzeką jest Warta ze swemi dopływami: Prosną i Nerem oraz dopływy Wisły: Pilica i Bzura. Grunty orne 1,167.600 ha zajmują 65,6% powierzchni województwa, łąki 7,3%, pastwiska 5,6%, lasy 13,5% (240.500 ha), a inne grunty i nieużytki 8%. Województwo posiada 38,7% ludności miejskiej. Wogóle rolnictwem trudni się 53,8% ludności, górnictwem i przemysłem 24,6%, handlem i ubezpieczeniami: 8,3%, komunikacją 2,7%, w służbie publicznej i wolnych zawodach: 2,7%. Z 1,167.600 ha gruntów ornych, pszenicą obsiewa się 45.700 ha, żytem 466.000 ha, jęczmieniem 24.200 ha, owsem 101.500 ha, gryką 2.800 ha, prosem 1.200 ha, grochem 2.900 ha, rzepakiem 1.400 ha, lnem 1.200 ha, ziemniakami 198.200 ha a burakami cukrowemi 12.300 ha. Kultura rolna stoi tu wcale wysoko, najlepiej po ziemiach b.zaboru pruskiego. W gospodarstwach rolnych przeważa własność śrenia. Gospodarstwa karłowate (poniżej 2 ha) zajmują tylko 2,7% powierzchni gruntów; małe (2-5 ha) 12,5%; średnie (5-20 ha): 44,6%; większe (20-100 ha): 6,5% a wielkie (ponad 100 ha): 31,7%. Koni było w 1927 r. na obszarze województwa: 224.681 sztuk, bydła rogatego: 581.626 szt.; świń:333.644 szt., a owiec: 36.976 szt.

Bogactw kopalnych województwo łódzkie na ogół nie posiada. Natomiast przemysł jest na jego terenie doskonale rozwinięty, zwłaszcza przemysł włókienniczy (ob. wyżej). Oprócz Ł. samej koncentruje się przemysł w miastach: Piotrkowie Tryb., Pabjanicach, Brzezinach, Zgierzu, Ozorkowie, Kaliszu, Radomsku i i. W okolicach Ł. rozwinęło się na wielką skalę t.zw. “chałupnictwo”, polegające na tem, że miejscowa ludność po małych mkiasteczkach (głównie w Brzezinach) szyje niesłychanie tanio ubrania i t.p. rzeczy, biorąc robotę do domów.

Miast na terenie województwa mamy 46, gmin (wielowsiowych): 233, 83,2% ogółu ludności należy do narodowości polskiej, 12% do żydowskiej, a 4,6% do niemieckiej. Religję katolicką wyznaje 77% ogółu mieszkańców, ewangelicką 7,6%, a mojżeszową 14,5%.

Analfabetów było w 1921 r. w województwie 30,5% ludności (525.397 głów) w wieku lat 10 i więcej. W 1928/9 r. było tu 2.085 szkół powszechnych (w tem 1.972 publicznych) 26.241 nauczycieli i 305.546 (294.844) uczniów; szkół średnich: 82 z 19.082 uczniów; seminarjów nauczycielskich: 12 z 1.946 uczniów oraz 50 szkół zawodowych (w tem 41 średnich) z 3.409 uczniów. Województwo dzieli się na powiaty: Brzeziny, Kalisz, Koło, Konin, Łask, Łęczyca, Łódź miasto i Łódź wiejski, Piotrków, Radomsko, Sieradz, Słupca, Turek i Wieluń. Województwo tworzy osobny okręg kuratorjum szkolnego, a z resztą należy do okręgu sądu apelacyjnego w Warszawie, do dyrekcji kolejowej warszawskiej oraz do dyrekcji pocztowo-telefonicznej warszawskiej i krakowskiej (skrawek płd.-wsch.). Pod względem kościelnem należy do diecezji częstochowskiej (część płd.), łódzkiej (część płn.-wsch.) i włocławskiej (część płn.-zach.).